Di dời hơn 860.000 dân nội đô: Bước ngoặt lớn nhất của Hà Nội trong nhiều thập kỷ

Kế hoạch di dời hơn 860.000 dân ra khỏi khu vực từ Vành đai 3 trở vào đang đặt Hà Nội trước một bước ngoặt phát triển đô thị có quy mô và tác động lớn nhất trong nhiều thập kỷ. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc giảm áp lực dân số, hạ tầng và môi trường cho khu vực lõi, mà xa hơn là tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển theo hướng đa trung tâm, cân bằng và bền vững hơn trong dài hạn.

Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới mô hình đô thị xanh, thông minh và đáng sống, bài toán giãn dân nội đô không còn đơn thuần là “di chuyển con người”, mà là cơ hội để tổ chức lại cấu trúc đô thị, phân bổ lại chức năng kinh tế – xã hội và nâng cao chất lượng sống cho cả khu vực trung tâm lẫn vùng mở rộng.

Kinh nghiệm quốc tế: Giãn dân để tái cấu trúc không gian đô thị

Lịch sử phát triển của nhiều siêu đô thị trên thế giới cho thấy, giãn dân thường gắn liền với những cuộc cải tổ đô thị mang tính bước ngoặt. Giữa thế kỷ 19, Paris từng rơi vào khủng hoảng đô thị với mật độ dân cư dày đặc, hạ tầng xuống cấp và điều kiện vệ sinh nghiêm trọng. Cuộc cải tạo do Nam tước Haussmann khởi xướng, bao gồm việc phá bỏ hơn 20.000 ngôi nhà cũ để mở các đại lộ lớn và công viên, kéo theo quá trình di dời dân cư quy mô lớn. Dù gây nhiều tranh cãi ở thời điểm đó, cuộc tái cấu trúc này đã đặt nền móng cho một Paris hiện đại và hoa lệ như ngày nay.

Ở châu Á, Seoul là ví dụ điển hình về giãn dân gắn với phát triển đô thị mới. Trong giai đoạn tăng trưởng nóng, thay vì chỉ yêu cầu người dân rời khỏi khu vực trung tâm, Chính phủ Hàn Quốc chủ động xây dựng các “thành phố mới” như Bundang, Ilsan, phát triển chúng thành những trung tâm kinh tế – xã hội độc lập, đủ sức hấp thụ dân số và việc làm từ lõi đô thị.

Bắc Kinh lựa chọn cách tiếp cận ở quy mô vùng, khi xây dựng Tân khu Hùng An cách trung tâm hơn 100 km nhằm chia sẻ gánh nặng dân số, hành chính và kinh tế. Trong khi đó, Tokyo theo đuổi mô hình đa trung tâm trong nhiều thập kỷ, với các cực phát triển hình thành quanh những nhà ga lớn. Nhờ hệ thống giao thông công cộng hiệu quả, người dân có thể sinh sống xa trung tâm nhưng vẫn thuận tiện làm việc, khiến quá trình giãn dân diễn ra tự nhiên, ít mang tính hành chính.

Những kinh nghiệm này cho thấy, giãn dân chỉ thực sự thành công khi đi kèm với tái phân bố chức năng đô thị và đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng, dịch vụ tại các khu vực tiếp nhận dân cư.

Giãn dân nội đô Hà Nội: Nhu cầu tất yếu và thách thức hiện hữu

Theo các báo cáo, Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 hiện đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp, cần được điều chỉnh để thống nhất với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng đồng bằng sông Hồng và các quy hoạch ngành liên quan.

Thực tế hơn 20 năm qua cho thấy, diện tích đô thị Hà Nội đã mở rộng với tốc độ rất nhanh. Nếu đầu những năm 2000, diện tích đô thị chỉ khoảng 100 km² thì đến nay, theo quan sát từ bản đồ vệ tinh ban đêm, không gian phát triển đô thị – bao gồm cả những khu vực chưa phát sáng nhưng đã được khoanh vùng – đã lên tới hàng trăm km², trải rộng từ Hòa Lạc, Bắc sông Hồng đến các khu phía Nam Thủ đô.

Tuy nhiên, việc mở rộng không gian đô thị lại chưa song hành với giãn dân khu trung tâm. Một số khu vực có mật độ giảm, như khu phố cổ từ khoảng 230.000 người xuống hơn 170.000 người, nhưng nhiều nơi khác lại gia tăng dân số nhanh chóng. Đáng chú ý là khu vực hành lang thoát lũ sông Hồng. Theo các đề xuất quy hoạch từ hơn một thập kỷ trước, khu vực này cần giải tỏa khoảng 150.000 người, song đến nay dân số đã tăng lên khoảng 300.000 người. Như KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhận định: giãn dân không đạt kỳ vọng, thậm chí có nơi còn đi ngược mục tiêu quy hoạch ban đầu.

Trao đổi trên truyền thông, đại biểu Quốc hội Trương Xuân Cừ cho rằng quy hoạch Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm là cần thiết và phù hợp với vai trò, vị thế của Thủ đô. Bên cạnh những khu vực đã được đầu tư khang trang, hiện đại, Hà Nội vẫn còn nhiều khu phố, đặc biệt là khu phố cổ, tồn tại nhiều hạn chế về hạ tầng, môi trường sống và điều kiện sinh hoạt.

Hệ thống giao thông chật hẹp, các công trình thiết yếu mang tính chắp vá khiến đời sống của một bộ phận người dân, nhất là lao động sinh sống trong các ngõ nhỏ, còn nhiều khó khăn. Theo ông Trương Xuân Cừ, nếu không có quyết tâm chính trị đủ lớn cùng lộ trình thực hiện rõ ràng, Hà Nội sẽ khó tạo ra đột phá trong phát triển đô thị hiện đại, trong khi chất lượng sống của người dân khu vực lõi tiếp tục chịu áp lực nặng nề.

Trong bối cảnh đó, kế hoạch di dời hơn 860.000 dân không chỉ là một yêu cầu mang tính kỹ thuật quy hoạch, mà là cơ hội để Hà Nội tái tổ chức lại cấu trúc đô thị theo hướng cân bằng hơn giữa lõi và vùng mở rộng, giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội, cũng như giữa phát triển hạ tầng và bảo vệ sinh kế của người dân.