Địa phương nào sẽ có đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đầu tiên?

Đầu tư giai đoạn đầu cho tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam từ Hà Nội đến Vinh

Theo đề xuất từ các tư vấn nghiên cứu, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam sẽ được đầu tư với tốc độ thiết kế lên tới 350 km/h.

Tuyến này có chiều dài khoảng 1.541 km, với đường đôi, khổ 1.435 mm, và được điện khí hóa. Tổng mức đầu tư ước tính khoảng 67 tỷ USD.

Dự án dự kiến sẽ được tài trợ từ ngân sách Nhà nước trong các kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn, với thời gian bố trí vốn khoảng 12 năm, bình quân khoảng 5,6 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 16,2% trong giai đoạn 2026 - 2030 nếu duy trì tỷ lệ đầu tư như hiện tại.

Bộ Giao thông vận tải (GTVT) hiện đang nghiên cứu và đề xuất đầu tư theo từng giai đoạn. Dự kiến, dự án sẽ được trình Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư vào tháng 10/2024, với kế hoạch khởi công vào cuối năm 2027 và mục tiêu hoàn thành toàn tuyến vào năm 2035.

Trong quy hoạch mạng lưới đường sắt giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1769/QĐ-TTg vào ngày 19/10/2021, xác định rõ hướng phát triển tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam.

Theo đó, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với phạm vi, quy mô như sau: Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam từ ga Ngọc Hồi đến ga Thủ Thiêm.

Đặc biệt, mục tiêu sẽ ưu tiên sớm đầu tư các đoạn đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đoạn Hà Nội - Vinh và đoạn Nha Trang - TP.HCM). Định hướng đến năm 2050 "Hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam".

Giải phóng mặt bằng là "mấu chốt" tiến độ của dự án

Trong thông tin về triển khai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, ông Vũ Hồng Phương, Giám đốc Ban QLDA Đường sắt, nhấn mạnh rằng tiến độ dự án phụ thuộc chủ yếu vào việc giải phóng mặt bằng (GPMB). Ông Phương nhấn mạnh: "GPMB là khâu then chốt trong việc thực hiện dự án giao thông".

Đối với dự án này, trong giai đoạn báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và trình đề án lên Bộ Chính trị, các giải pháp cụ thể về GPMB đã được đề xuất.

"Chúng tôi xác định các yếu tố tác động lớn đến thời gian trong GPMB (tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật, đường điện…), đề xuất cấp thẩm quyền có chính sách đặc thù như căn cứ cơ sở tính toán chiếm dụng đất, các khu tái định cư, di dời hạ tầng hạ tầng kỹ thuật triển khai sớm", ông Phương cho hay.

Theo ông Phương, trong bước báo cáo khả thi, có thể giao mỗi địa phương phụ trách một tiểu dự án GPMB hoặc giao cho ngành có trách nhiệm thực hiện việc di dời hạ tầng. Trung ương khẳng định đây là dự án quan trọng và cần những chính sách đặc thù để đảm bảo tiến độ khởi công.

Về phương án bố trí hệ thống ga và tổ chức khai thác tuyến đường sắt tốc độ cao, ông Phương cho biết dự án sẽ có 23 ga, với khoảng cách trung bình từ 50-70 km. Các ga sẽ được đặt gần trung tâm đô thị, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận dễ dàng. Ông nhấn mạnh rằng chỉ những đô thị có trên 500 nghìn dân mới được bố trí ga.

Trong tổ chức khai thác, không phải ga nào cũng có tàu dừng. Dựa trên kinh nghiệm từ tuyến Bắc Kinh - Thượng Hải (Trung Quốc), nhiều mác tàu sẽ được tổ chức trong cùng một ngày. Tần suất và tốc độ khai thác sẽ được tăng cường vào giờ cao điểm, với một số mác tàu chỉ dừng tại vài ga.

Về mặt vận tải, tuyến đường sắt này chủ yếu phục vụ hành khách, đồng thời chở hàng nhẹ và có giá trị cao khi cần thiết. Quy hoạch cũng phân bổ hàng khô và hàng rời cho các phương thức vận tải khác với chi phí hợp lý hơn.

Đối với vận chuyển hàng hóa bằng tàu đường sắt tốc độ cao, kinh nghiệm từ một số quốc gia châu Âu cho thấy việc tổ chức tàu vào ban đêm là hiệu quả, vì đây là thời điểm nhu cầu đi lại của hành khách thấp.

Kỳ vọng lợi ích bền vững từ dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam

Theo các chuyên gia, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ là bước ngoặt trong phát triển hạ tầng giao thông mà còn tạo động lực cho sự phát triển của ngành công nghiệp đường sắt và ngành công nghiệp hỗ trợ.

Dự án này dự kiến sẽ tạo ra một thị trường xây dựng trị giá khoảng 33,5 tỷ USD. Nếu tính cả hệ thống đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị, tổng giá trị thị trường xây dựng có thể lên đến 75,6 tỷ USD, cùng với đó là thị trường cho phương tiện và thiết bị đạt khoảng 34,1 tỷ USD, góp phần tạo ra hàng triệu việc làm.

Bên cạnh những lợi ích kinh tế, đường sắt tốc độ cao còn thúc đẩy phát triển phương thức vận tải bền vững, hiện đại và thân thiện với môi trường. Điều này giúp giảm thiểu tai nạn giao thông, ô nhiễm và ứng phó với biến đổi khí hậu, đồng thời đảm bảo an ninh quốc phòng.

Theo nghiên cứu của Hiệp hội đường sắt thế giới, đường sắt tốc độ cao được công nhận là phương thức vận tải an toàn và bền vững. Ngân hàng Phát triển Châu Á ước tính thiệt hại từ tai nạn giao thông tại Việt Nam khoảng 2,9% GDP mỗi năm.

Việc phát triển đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam sẽ giúp tiết kiệm khoảng 849 triệu USD do giảm thiểu tai nạn giao thông vào năm 2040, và 1.906 triệu USD vào năm 2050.

Ngoài ra, dự án này còn giúp giảm phát thải CO2, với mức phát thải thấp hơn so với máy bay 8,5 lần và ô tô 3,7 lần. Chi phí giảm phát thải CO2 ước tính sẽ tiết kiệm khoảng 67 triệu USD vào năm 2040 và 172 triệu USD vào năm 2050, đồng thời bảo tồn tài nguyên.

Sử dụng năng lượng điện là một trong những giải pháp tối ưu để chuyển đổi phương thức vận tải, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế các bon thấp của Việt Nam, với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, như đã cam kết tại Hội nghị COP26.

Điểm đáng chú ý là đường sắt tốc độ cao sẽ chủ yếu sử dụng cấu trúc cầu và hầm, chiếm khoảng 70% chiều dài tuyến, giúp ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu và hạn chế chia cắt cộng đồng.

Hơn nữa, tuyến đường sắt hiện tại bị giới hạn về khổ nên việc đầu tư vào đường sắt tốc độ cao sẽ tạo khả năng vận chuyển các loại hàng hóa đặc chủng phục vụ quốc phòng, đồng thời hình thành thêm các trục dọc linh hoạt cho tình huống khẩn cấp./.